Cuộc trò chuyện với Giáo sư Stephen Boyd của Đại học Stanford về giáo dục AI, dữ liệu mở, và những lĩnh vực mà các quốc gia như Việt Nam nên đặt cược.

Khi Giáo sư Stephen Boyd của Đại học Stanford — một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về tối ưu hóa và kỹ thuật toán học — ngồi xuống trò chuyện với nhóm CEI, cuộc trò chuyện liên tục quay trở lại một câu hỏi không thoải mái: liệu ngành AI, với tất cả đà phát triển của nó, có đang mắc phải một số sai lầm cơ bản hay không?

Câu trả lời của ông là có. Và lý luận của ông đáng để suy ngẫm.

Vấn đề nằm ở tư duy

Boyd không phủ nhận những gì các mô hình ngôn ngữ lớn có thể làm. Ông thấy chúng thực sự ấn tượng. Nhưng ông lo ngại về điều ông đang chứng kiến ở thế hệ kỹ sư tiếp theo: những người được đào tạo gần như hoàn toàn theo các phương pháp mới nhất, với rất ít hoặc không có nền tảng về các kỹ thuật kinh điển — tối ưu hóa, hệ thống điều khiển, thống kê cơ bản — những thứ đã giúp cơ sở hạ tầng vận hành ổn định trong nhiều thập kỷ.

Mối lo ngại sâu xa hơn là về mặt nhận thức. Trước khi chọn bất kỳ phương pháp nào, Boyd nhấn mạnh hai câu hỏi mà ông nhận thấy hầu hết các kỹ sư ngày nay không thể trả lời rõ ràng: Vấn đề là gì? Và làm sao bạn biết mình đang làm tốt?

“Hãy chậm lại. Hãy nói cho tôi biết vấn đề. Bạn không được đề cập đến phương pháp — hãy nói cho tôi biết vấn đề.”

Ông lưu ý rằng các phương pháp thay đổi mỗi năm. Còn những câu hỏi thì không. Và một ngành bỏ qua những câu hỏi đó trong khi vội vàng lao vào các phương pháp sẽ, theo lời ông, đi xuống dốc từ đó.

Cơ hội thực sự của Việt Nam nằm ở đâu

Về vị trí của Việt Nam trong bức tranh AI toàn cầu, Boyd nói thẳng: cạnh tranh trực tiếp với Meta hay Google về các mô hình nền tảng không phải là con đường đúng đắn. Chỉ riêng yêu cầu về năng lực tính toán đã khiến đây trở thành một cuộc đua thua ngay từ đầu.

Nhưng ông lập luận rằng cách đặt vấn đề đó đã bỏ lỡ cơ hội thực sự nằm ở đâu. Cơ sở hạ tầng để xây dựng các ứng dụng AI mạnh mẽ đã tồn tại thông qua các mô hình mã nguồn mở, trọng số công khai, các công cụ sẵn có cho phép một nhóm nhỏ đi từ ý tưởng đến nguyên mẫu hoạt động nhanh hơn bao giờ hết. Điều còn thiếu là kiến thức chuyên ngành, bối cảnh địa phương, và sự minh bạch trong tư duy để áp dụng công nghệ đó vào những vấn đề thực sự quan trọng.

“Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra vô số ứng dụng tuyệt vời, và nếu được thực hiện một cách mở, những giải pháp đó có thể lan rộng sang các nước đang phát triển khác.”

Đây không phải là phần thưởng an ủi. AI chuyên biệt theo lĩnh vực, được xây dựng trên chuyên môn địa phương và các ràng buộc thực tế, trong nhiều trường hợp còn bền vững hơn và có tác động lớn hơn so với một mô hình nền tảng khác. Các quốc gia hưởng lợi nhiều nhất từ cuộc cách mạng AI không nhất thiết là những nước huấn luyện các mô hình lớn nhất. Đó là những nước đặt ra những câu hỏi rõ ràng nhất về những gì cộng đồng của họ thực sự cần.

Điều này có ý nghĩa gì với cách CEI vận hành

Cách đặt vấn đề của Boyd phản ánh chặt chẽ những gì CEI đang hướng tới. Nghiên cứu của chúng tôi trải rộng trên các lĩnh vực trí tuệ môi trường, khoa học vật liệu và năng lượng thông minh — những lĩnh vực mà câu hỏi là cấp bách, bối cảnh địa phương là không thể thay thế, và cơ hội ứng dụng AI một cách có ý nghĩa là rất lớn. Chúng tôi không kinh doanh bằng cách cạnh tranh với Silicon Valley. Chúng tôi kinh doanh bằng cách đặt câu hỏi môi trường, cơ sở hạ tầng và cộng đồng của Việt Nam thực sự cần gì — và xây dựng hướng tới điều đó.

Cuộc trò chuyện với Boyd củng cố điều chúng tôi thường suy nghĩ: điều quan trọng nhất mà một trung tâm nghiên cứu như CEI có thể làm là duy trì sự minh bạch trong tư duy trong một lĩnh vực phát triển đủ nhanh để làm mờ đi điều đó. Không chạy theo ranh giới tiên phong vì bản thân nó. Tự định nghĩa ranh giới của mình, từ nền tảng.

Một diễn đàn cho cuộc trò chuyện này

Tháng 7 này, CEI tổ chức Hội thảo quốc tế HORIZONS 2026 tại Trường Đại học VinUni, quy tụ các nhà nghiên cứu, chuyên gia công nghệ và các tổ chức từ khắp khu vực để làm đúng điều này: suy nghĩ cẩn thận về nơi AI, khoa học môi trường và các công nghệ mới nổi giao thoa, và hình thức đổi mới có trách nhiệm, gắn liền với địa phương trông như thế nào trong thực tế.

Những câu hỏi của Boyd là điểm khởi đầu tốt. Việt Nam thực sự đang cố gắng giải quyết vấn đề gì? Và làm sao chúng ta biết mình đang làm tốt?

HORIZONS 2026 diễn ra từ ngày 1–3 tháng 7 tại VinUniversity, Hà Nội. Đồng tổ chức cùng Đại học Quốc gia Singapore, Đại học Trung văn Hồng Kông và Đại học Phúc Đán. Tìm hiểu thêm về hội nghị và cách tham gia: https://horizons2026.vinuni.edu.vn/

Dựa trên cuộc trò chuyện giữa Giáo sư Stephen Boyd (Đại học Stanford) và nhóm Trung tâm Trí tuệ Môi trường, Trường Đại học VinUni.