Năm 2010, Trung Quốc phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, gây ra khoảng 1,2 triệu ca tử vong sớm, một lời nhắc nhở nghiêm khắc về cái giá chết người mà suy thoái môi trường có thể gây ra với sinh mạng con người. Nhìn lại hiện tại, sự chuyển mình của Trung Quốc được xem là một trong những câu chuyện thành công môi trường đáng chú ý nhất của thế kỷ 21. Nhưng liệu Việt Nam có thể học hỏi từ “cẩm nang” của Trung Quốc để giải quyết những thách thức ngày càng gia tăng về chất lượng không khí của chính mình?

Từ khủng hoảng đến không khí sạch: Cú xoay chuyển ngoạn mục của Trung Quốc

Giáo sư Jintao Xu từ Đại học Bắc Kinh, một chuyên gia hàng đầu về kinh tế môi trường, gần đây đã nhấn mạnh thành tựu phi thường của Trung Quốc tại Hội nghị AIRPACT Vietnam 2025. Ông cho biết: “Trong giai đoạn 2013–2021, Trung Quốc đã cắt giảm nồng độ PM2.5 trung bình từ khoảng 72 μg/m³ xuống còn 30 μg/m³, tương đương mức giảm 62% tại các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu.”

Chất lượng không khí tại 05 thành phố: 2008 – 2017

Mật độ PM2.5 trung bình trong ngày (Nguồn: Đại sứ quán Mỹ)

Thành công của Trung Quốc không đến trong một sớm một chiều. Đó là kết quả của một lộ trình ba giai đoạn được thiết kế và triển khai bài bản.

Giai đoạn 1 (2013–2017): Đặt nền móng

Kế hoạch Hành động Phòng ngừa và Kiểm soát Ô nhiễm Không khí tập trung vào các khu vực trọng điểm như Bắc Kinh–Thiên Tân–Hà Bắc, Đồng bằng sông Dương Tử và Đồng bằng Châu Giang. Chiến lược tập trung vào việc thiết lập cơ chế phòng ngừa liên vùng và đóng cửa các cơ sở sản xuất nhỏ, gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Giai đoạn 2 (2018–2020): Tuyên bố “cuộc chiến”

Kế hoạch Hành động Ba năm nhằm Giành thắng lợi trong Cuộc chiến Bảo vệ Bầu trời Xanh mở rộng phạm vi và tăng cường triển khai thông qua điều chỉnh cơ cấu toàn diện trong công nghiệp, năng lượng và giao thông, đồng thời củng cố các cơ chế phối hợp liên vùng.

Giai đoạn 3 (2021–2025): Hội nhập

Những nỗ lực hiện nay kết hợp kiểm soát ô nhiễm không khí với các mục tiêu trung hòa carbon, thể hiện cam kết của Trung Quốc đối với phát triển bền vững môi trường dài hạn.

Sức mạnh của thuế môi trường

Nghiên cứu của các giáo sư Xu Liu và Jintao Xu cho thấy cải cách môi trường theo hướng “từ phí sang thuế” của Trung Quốc đã dẫn đến sự sụt giảm đáng kể phát thải SO₂, đặc biệt trong các ngành gây ô nhiễm nặng. Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng phát thải giảm chủ yếu nhờ tăng cường các biện pháp kiểm soát ô nhiễm, tiếp theo là giảm sản lượng công nghiệp, chứng minh rằng các công cụ kinh tế có thể tạo ra những thay đổi môi trường có ý nghĩa.

Chuyển đổi công nghiệp:

• Đóng cửa hơn 62.000 cơ sở sản xuất nhỏ gây ô nhiễm
• Loại bỏ hơn 20 triệu phương tiện cũ, phát thải cao
• Giảm mạnh than đốt trong khu vực dân cư và công nghiệp

Đổi mới trong quản lý:

• Áp dụng các tiêu chuẩn phát thải nghiêm ngặt (China 4–5–6)
• Triển khai cải cách toàn diện về thuế môi trường
• Thiết lập cơ chế thưởng – phạt rõ ràng

Tích hợp công nghệ:

• Mạng lưới dày đặc các cảm biến chất lượng không khí theo thời gian thực
• Phân tích dữ liệu bằng AI để đánh giá tác động chính sách
• Hệ thống giám sát thông minh kết nối nhiều nguồn dữ liệu

“Kế hoạch Bầu trời Xanh”: Mô hình cho các đô thị thông minh

Hướng tiếp cận của Bắc Kinh đề xuất “một bản thiết kế” cho quản lý chất lượng không khí đô thị. Thành phố tập trung vào khía cạnh người dân quan tâm nhất – sức khỏe – bằng cách ưu tiên kiểm soát PM2.5 dựa trên dữ liệu sức khỏe cộng đồng thực tế, thay vì chạy theo các con số ô nhiễm mang tính trừu tượng.

Bước đột phá đến từ các mạng lưới cảm biến dày đặc, tạo ra bản đồ chất lượng không khí theo thời gian thực trên toàn thành phố. Các hệ thống AI sau đó chuyển dữ liệu này thành các dự báo, dự đoán các đợt ô nhiễm trước khi chúng xảy ra và xác định những điểm can thiệp hiệu quả nhất. Bắc Kinh cũng kết nối các luồng thông tin vốn rời rạc trước đây: camera giao thông, hệ thống giám sát công nghiệp, trạm khí tượng và cả các bài đăng trên mạng xã hội; hình thành một bức tranh toàn diện hỗ trợ phản ứng chính xác thay vì các biện pháp phong tỏa diện rộng gây gián đoạn sinh hoạt.

Những sáng kiến của chính phủ này đã đạt hiệu quả đáng kể trong việc cải thiện chất lượng không khí đô thị, với những cải thiện có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Dữ liệu thuật lại một câu chuyện thuyết phục: mức giảm 62% nồng độ PM2.5 tại các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu, theo Giáo sư Xu.

Tuy nhiên, Giáo sư Xu lưu ý rằng mối đe dọa vẫn tồn tại ở nồng độ O₃ gia tăng và bù trừ 38,6% lợi ích về sức khỏe. Các nhà khoa học đã chứng minh tồn tại mối quan hệ phức tạp giữa PM2.5 và O₃, khiến thách thức này càng trở nên tinh vi hơn. Li K. và cộng sự (2019) cho thấy PM2.5 có thể ức chế sự hình thành O₃ bằng cách hấp thụ các gốc hydro peroxide (HO₂) và oxit nitơ (NOx). Ngược lại, Lin và cộng sự (2023) phát hiện rằng PM2.5 có thể thúc đẩy sự hình thành O₃ thông qua hiện tượng tán xạ ánh sáng tại khu vực Đồng bằng Châu Giang.

Hệ quả với sức khỏe là rất nghiêm trọng: phơi nhiễm ngắn hạn đồng thời với ô nhiễm PM2.5 và O₃ làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong. Trong giai đoạn 2013–2018, việc giảm ô nhiễm PM2.5 đã làm giảm số ca tử vong hằng ngày 5,95%, trong khi sự gia tăng ô nhiễm O₃ lại làm tăng số ca tử vong hằng ngày 2,30%. Mối quan hệ phức tạp này khiến việc kiểm soát đồng thời PM2.5 và O₃ trở nên khó khăn, cho thấy quản lý chất lượng không khí đòi hỏi sự thích ứng liên tục và cách tiếp cận đa chất ô nhiễm.

Bối cảnh Việt Nam: Thách thức và cơ hội

Khi Việt Nam tiếp tục đẩy nhanh quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, những bài học từ kinh nghiệm của Trung Quốc ngày càng trở nên có ý nghĩa. Các đô thị Việt Nam đang đối mặt với những thách thức tương tự: phát thải công nghiệp, ô nhiễm từ phương tiện giao thông, bụi xây dựng và sự phụ thuộc vào than.

Câu hỏi không phải là liệu Việt Nam có thể tái lập thành công của Trung Quốc hay không, mà là các nhà hoạch định chính sách Việt Nam có thể nhanh chóng đến mức nào trong việc điều chỉnh những chiến lược đã được kiểm chứng này cho phù hợp với điều kiện trong nước. Với nhận thức môi trường ngày càng gia tăng trong xã hội và nguồn lực kinh tế ngày càng mạnh, nền tảng đã sẵn sàng cho sự chuyển đổi mang tính đột phá.

Con đường phía trước

Chiến thắng “Bầu trời Xanh” của Trung Quốc chứng minh rằng ngay cả những môi trường ô nhiễm nghiêm trọng nhất cũng có thể được cải thiện thông qua nỗ lực bền bỉ và các chính sách thông minh. Đối với Việt Nam, lộ trình đã có sẵn, thách thức hiện nay nằm ở khâu triển khai.

Mức độ hệ trọng không thể cao hơn. Như dữ liệu của Giáo sư Xu cho thấy, sự khác biệt giữa hành động và không hành động không chỉ được đo bằng các chỉ số chất lượng không khí, mà còn bằng số sinh mạng được cứu và tương lai được bảo đảm cho các thế hệ mai sau.

Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ. Liệu đất nước sẽ đi theo con đường của Trung Quốc hướng tới bầu trời trong lành hơn, hay sẽ lặp lại những sai lầm môi trường từng ám ảnh người láng giềng phía Bắc? Lựa chọn và cơ hội vẫn đang nằm trong tay Việt Nam.

 

Tài liệu tham khảo

Li, K., Jacob, D. J., Liao, H., Shen, L., Zhang, Q., & Bates, K. H. (2019). A two-pollutant strategy for improving ozone and particulate air quality in China. Nature Geoscience, 12(11), 906–910. https://doi.org/10.1038/s41561-019-0464-x

Lin, J., Xue, T., Li, T., Zhao, Y., Wang, Y., & Huang, X. (2023). Enhancement of ozone formation due to PM₂.₅-induced light scattering in the Pearl River Delta, China. Atmospheric Environment, 298, 119675. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2023.119675

The People’s Government of Beijing Municipality. (2020, July 30). Three-year action plan for protecting Beijing’s blue skies. https://wb.beijing.gov.cn/en/policy_release/others_1/202007/t20200730_1966373.html

Huang, H., Xia, F., & Xu, J. (2022). Health effects of air pollution involving multiple pollutants: The impact of co-exposure to PM₂.₅ and O₃ on mortality in China (EfD Discussion Paper Series No. 22-04). Environment for Development. https://www.efdinitiative.org/sites/default/files/2022-10/Fan%20Xia%204E.pdf